बचत संस्कार

काटकसर करून घर चालवायचे आणि बचत करून भविष्याचा वेध घ्यायचा हे तत्व आईने आमच्यात रुजविण्याचा प्रयत्न केला. घरची परिस्थिती तशी बेताचीच. येणाऱ्या तुटपुंजा पगारातून खर्चात काटकसर करून पैसे वाचवायचे आणि बचत करायची अशी सवय तिने स्वतःला लावून घेतली होती. इचलकरंजीमध्ये महिला सहकारी बँक सरोजिनीताई खंजिरे यांच्या नेतृत्वाखाली सुरू झाली होती. या बँकेच्या माध्यमातून गोरगरीब सर्वसामान्य महिलांच्या घरी बचतीसाठी लोखंडी बचत पेटी दिली जात असे. महिनाभर या पेटीत महिलांनी आपल्या बचतीची रक्कम टाकावयाची आणि महिन्यातून एकदा बँकेची कर्मचारी घरी येऊन त्यातील रक्कम बचत खात्यावर जमा करून जात असे. यासाठी एक कार्ड सभासदाकडे व एक कार्ड बँकेकडे दिलेले असे. त्याचबरोबर त्या बचत पेटीची एक किल्ली बँकेकडे तर दुसरी किल्ली सभासदाकडे असे. आई या योजनेची व बँकेची सभासद झाली होती. या माध्यमातून अनेक महिलांना बचत करण्याची सवय तिने लावली.

बचतीतून अशा उरणार्‍या पैशातून (गुरुपुष्यामृत असताना) गुंजभर सोने खरेदी करता येते का हेही ती पाहायची. अर्थात जेवढा थोडाफार पैसा आहे त्यातच तो टिकवायचा, खर्च कमी करायचा, बचत करायची असे तिचे आर्थिक नियोजन केले आणि आमच्या कुटुंबाला वळण लावले. अशी बचत करीत असतानाच जमलेल्या पैशातून दोन यंत्रमाग खरेदी करावेत अशी सूचना आमचे स्नेही आकाराम टोणपे (मामा)यांनी केली आणि ते माग भाड्याने घेण्याची ही तयारी दर्शवली. त्याप्रमाणे दोन माग खरेदी करून त्यांच्याकडेच भाड्याने देण्यात आले. त्या मागाचे भाडे येऊ लागले. त्या भाड्याच्या उत्पन्नातून आणखी दुसरे दोन यंत्रमाग खरेदी केले आणि तेही भाड्याने दिले. अशातऱ्हेने बचतीतून उत्पन्नाचा आणखी एक मार्ग सुरू झाला आणि कुटुंबाच्या उत्कर्षासाठी उपयुक्त ठरला. मुलांचे शिक्षण सुरू होते. मोठ्या मुलाचे लग्न झाले. त्याला नोकरी नव्हती. म्हणून त्याने यंत्रमागाचा व्यवसाय सुरू करण्याचे ठरविले. रत्नदीप वसाहत गंगानगर येथे आम्ही खरेदी केलेल्या प्लॉटवर 14 मागांचा प्रशस्त कारखाना कर्ज काढून उभा केला. अर्थात कष्टाची तयारी असली तरी व्यवसायाची संपूर्ण माहिती होती असे नाही आणि त्यातच त्या दोन-तीन वर्षांमध्ये वस्त्रोद्योगांमध्ये मंदीचे वातावरण होते. त्यामुळे यंत्रमागाचा व्यवसाय चालवणे कठीण झाले. कर्जावरचे व्याज वाढत गेले. त्यामुळे कारखाना विकण्याशिवाय पर्याय उरला नाही. 1989 मध्ये कारखाना व मागांची विक्री करून आम्ही 1990 मध्ये भारतमाता हौसिंग सोसायटी गंगानगर येथे "श्रमदीप" हे घरकुल उभे केले. (तेही शक्य झाले कारण 1975 साली या सोसायटीचे पैसे तिने आपल्या बचतीतून भरले होते. त्यामुळे तिथे एक प्लॉट मिळालेला होता.) या सर्व आर्थिक अडचणीतून आम्ही बाहेर पडू शकलो ते केवळ आईने स्वीकारलेल्या बचतीच्या सवयीमुळे आणि योग्य आर्थिक नियोजनामुळेच होय!